Mondgezondheid in een baan om de aarde: wat de ruimte ons leert over tandheelkunde op aarde

Dental Tribune sprak onlangs met de Belgische tandarts Dirk Neefs, een onderzoeker die betrokken is bij de orale microbiome-subgroep van NASA GeneLab, over de verrassende uitdagingen van tandheelkundige zorg in de ruimte en wat die betekenen voor patiënten op aarde. Dirk Neefs leidt een European Space Agency (ESA) Topical Team dat werkt aan richtlijnen voor tandzorg bij astronauten tijdens langdurige ruimtemissies.

Wanneer je denkt aan de gevaren van ruimtevaart, staan tandpijnklachten waarschijnlijk niet bovenaan de lijst. Maar voor Dirk Neefs is mondgezondheid in microzwaartekracht een ernstig wetenschappelijk domein met reële gevolgen voor hoe we patiënten op aarde behandelen.

Een vijandige omgeving voor mondgezondheid

Een ruimtevaartuig is een gesloten systeem en dat heeft gevolgen voor het microbiome aan boord. Onderzoek toont aan dat de microbiële omgeving op een ruimtestation die van de bemanning weerspiegelt en verandert telkens wanneer nieuwe leden arriveren. Nog zorgwekkender is dat bacteriën zich in de ruimte defensiever gedragen: biofilms worden hardnekkiger en sterker, en micro-organismen vertonen meer weerstand tegen antimicrobiële middelen. Virussen en bacteriën die op aarde in een rusttoestand blijven, kunnen in de ruimte plots opnieuw actief worden.

Het behandelen van tandheelkundige problemen die hieruit voortkomen is allesbehalve eenvoudig. Zoals Neefs uitlegt, wordt zelfs een routine-extractie in gewichtloosheid een complexe ingreep: instrumenten zweven weg en het onder controle houden van bloedingen is bijzonder moeilijk. Deze uitdagingen werden al vastgesteld tijdens de Apollo-missies.

Technologie als brug

Ondersteuning op afstand vanaf de aarde wordt onderzocht. Mixed reality-technologie wordt momenteel getest aan boord van het internationaal ruimtestation, waardoor specialisten situaties op afstand kunnen observeren en beoordelen. Ook wordt kunstmatige intelligentie ontwikkeld die gekoppeld is aan medische databanken en als een soort virtuele arts kan fungeren. Toch blijft Neefs realistisch:
“Het is niet zoals in Star Trek, waar je een holografische dokter oproept die meteen het probleem oplost. Zo ver zijn we nog niet.”

Betere preventie met licht

Een van de meest veelbelovende pistes is preventie: problemen voorkomen nog vóór ze ontstaan. In het interview verwijst Neefs naar Lumoral, een toestel ontwikkeld door het Finse bedrijf Koite Health, dat gericht licht gebruikt om schadelijke bacteriën in tandplak aan te pakken en zo helpt bij het voorkomen en behandelen van gingivitis en cariës. In een omgeving zonder zwaartekracht, waar ontstekingen een reëel gezondheidsrisico vormen, biedt een lichtgebaseerde mondzorgoplossing een interessante aanvulling op klassieke methoden. Neefs benadrukt dat verder onderzoek nog loopt.

Speekselbiomarkers en de toekomst van monitoring

Naast behandeling ziet Neefs een toekomst waarin astronauten, en later ook patiënten op aarde, hun mondgezondheid zelf opvolgen via eenvoudige speekseltesten. Biomarkers zoals aMMP-8 kunnen actieve collageenafbraak in de mond aantonen, en een volledige analyse van het orale microbiome kan gepersonaliseerde interventies met pro- of prebiotica mogelijk maken. Als deze aanpak wordt gevalideerd, kan ze het aantal fysieke tandartsbezoeken drastisch verminderen. Astronauten zouden dan bijvoorbeeld vijf jaar tussen controles kunnen gaan in plaats van zes maanden, met telemonitoring als ondersteuning.

De impact reikt verder dan de ruimte. In regio’s met een tekort aan tandartsen kunnen dergelijke systemen de toegang tot mondzorg fundamenteel veranderen.

De mond als toegangspoort tot het lichaam

Voor Neefs ligt de belangrijkste les uit ruimteonderzoek misschien op een filosofisch vlak. Binnen de analysegroepen van NASA GeneLab leidt hij de orale microbiome-subgroep, samen met ongeveer duizend onderzoekers uit disciplines zoals microbiologie, cardiologie en fertiliteit. Die samenwerking zorgt volgens hem voor iets zeldzaams: een platform waar verbanden tussen lichaamssystemen echt zichtbaar worden.

“Tandheelkunde wordt te vaak als een aparte discipline gezien,” zegt hij. “Maar de mond is de toegangspoort tot het lichaam, en er zijn tal van verbanden tussen mondgezondheid en algemene gezondheid. Tandheelkunde verdient haar volwaardige plaats binnen de geneeskunde.”

De aarde is het echte ruimteschip

Op de vraag of hij zelf astronaut had willen worden, antwoordt Neefs nuchter. Hij ziet ruimteonderzoek niet als een manier om andere planeten te koloniseren, maar als een hulpmiddel om problemen hier op aarde op te lossen, in de geneeskunde, ecologie en in hoe mensen met elkaar omgaan.

“De aarde zelf is een ruimteschip,” zegt hij, “en wij zijn heel klein in vergelijking met de uitgestrektheid van de ruimte. We zouden veel beter voor elkaar moeten zorgen.”

Over Dirk Neefs

Dirk Neefs (Antwerpen, 1963) studeerde in 1987 af als tandarts aan de Vrije Universiteit Brussel en behaalde in 1996 een master in de chirurgische tandheelkunde aan de Universiteit van Luik. Sinds 1987 runt hij zijn eigen praktijk in Antwerpen, met een focus op implantologie.

Neefs is uitgegroeid tot een van de toonaangevende figuren binnen het opkomende domein van de ruimtetandheelkunde. Hij leidt een European Space Agency (ESA) Topical Team dat zich toelegt op het ontwikkelen van tandheelkundige richtlijnen voor astronauten tijdens langdurige ruimtemissies. Dit werk zal bijdragen aan het Gateway-project van NASA, een geplande maanbasis die zal dienen als lanceerplatform voor missies naar de maan, Mars en verder. Het team brengt internationale experts samen uit disciplines zoals microbiologie, voeding, engineering en tandheelkundige specialisaties, met als gemeenschappelijk doel ervoor te zorgen dat astronauten hun mondgezondheid optimaal kunnen behouden tijdens missies die vijf jaar of langer duren.

Zijn traject binnen de ruimtetandheelkunde begon onverwacht: een TED-talk die hij in 2018 in Antwerpen gaf over het belang van mondgezondheid leidde tot een toevallige ontmoeting met een Belgische nucleair bioloog die bij ESA werkte. Dit groeide uit tot een samenwerking die inmiddels is uitgegroeid tot een uitgebreid onderzoeksprogramma. Sinds 2024 leidt Neefs ook de Oral Microbiome-subgroep binnen de Analysis Working Groups van NASA GeneLab, waar ongeveer duizend onderzoekers samenwerken in domeinen variërend van microbiologie en cardiologie tot fertiliteit en tandheelkunde.

Hij is lid van de International Team for Implantology (ITI), de Aerospace Medical Association en de International Association of Aerospace Dentistry.

Bron:
“Tandarts Dirk Neefs over mondzorg in de ruimte: ‘Een extractie doen is niet makkelijk als er geen zwaartekracht is’.” Dental Tribune Netherlands, Editie 1, januari 2026.